विशेष रिपोर्ट
लेखक: हिमाल न्यौपाने
सञ्चार माध्यम: ASN News Nepal
अछाम ! हप्ता फेरिन्छन्, महिना फेरिन्छन्, वर्ष फेरिन्छन् र देशमा सरकारहरू पनि फेरिन्छन्। तर, देशका गाउँहरूको कथा भने कहिल्यै फेरिएन। आज देशका अधिकांश गाउँहरू युवाविहीन, सुनसान र वृद्धाश्रम जस्तै बन्दै गएका छन्। बिरामी पर्दा अस्पताल पुर्याउने स्टेचर बोक्ने मान्छे त के, मरेको लास जलाउने काँधसमेत नपाउने अवस्थामा गाउँहरू पुगेका छन्।
नयाँ पुस्ताको उदय र परिवर्तनका तमाम आशाहरूका बीच पनि गाउँ रित्तिने क्रम रोकिएको छैन। आखिर किन रित्तिँदै छ गाउँ? यसका पछाडिका मुख्य समस्याहरू के-के हुन् र राज्य कहाँ चुकिरहेको छ? यसको विस्तृत विश्लेषण यहाँ प्रस्तुत गरिएको छ।
१. गाउँ रित्तिनुका प्रमुख कारणहरू (समस्याको गहिराइ)
रोजगारीको चरम अभाव: गाउँमा उत्पादित वस्तुको उचित मूल्य र बजार नहुनु तथा कृषि क्षेत्र पूर्णतया निर्वाहमुखी मात्रै सीमित रहनुले युवाहरूमा चरम निराशा छाएको छ। दैनिक जीवन चलाउनकै लागि पनि वैदेशिक रोजगारी वा सहर पस्नुको विकल्प छैन।
आधारभूत सुविधाको कमी (शिक्षा र स्वास्थ्य): गाउँका विद्यालयहरूको शैक्षिक गुणस्तर खस्कँदै गएको छ भने स्वास्थ्य चौकीहरूमा न डाक्टर छन्, न त औषधी नै। सामान्य बिरामी हुँदा पनि सहर वा राजधानी धाउनुपर्ने बाध्यताले गाउँ छोड्न मानिसहरू विवश छन्।
कृषिमा उपेक्षा र असम्भाव्यता: नेपालको मुख्य पेसा कृषि भनिए पनि किसानले न समयमा मल-बीउ पाउँछन्, न सिँचाइको सुविधा। मेहनतको मूल्य नपाएपछि युवाहरू माटोबाट टाढिन पुगेका छन्।
सामाजिक असुरक्षा र एक्लोपन: अधिकांश घरमा वृद्धवृद्धा मात्रै बस्दा गाउँमा सामाजिक अपनत्व हराउँदै गएको छ। मर्दापरे, बिरामी हुँदा साथ दिने मानिसको अभावले गाउँमा बस्न असुरक्षित महसुस हुन थालेको छ।
२. सरकार कहाँ चुक्यो? (राज्यको कमजोरी)
देशमा सिंहदरबार गाउँ-गाउँमा पुग्यो भनिए पनि नीतिगत भ्रष्टाचार, विकासको प्रवृत्तिको केन्द्रीयकरण र योजनाविहीन बजेट विनियोजन नै राज्यको मुख्य कमजोरी हो।
कागजमा मात्रै विकास: गाउँमा बाटो पुग्यो तर उत्पादन जोडिएन। मोटरबाटोले कृषि उपज बजार लैजान, भित्र्याउन सहज बनाउनुको साटो गाउँका युवाहरूलाई सहर र विदेश पलायन हुन थप सजिलो बनाइदियो।
स्थानीय सरकारको असफलता: स्थानीय तहहरूले गाउँमै रोजगारी सिर्जना गर्ने, सीपमुलक तालिम दिने र उद्यमशीलता विकास गर्नेभन्दा पनि अनुत्पादक क्षेत्र (भ्यू टावर, महँगा गाडी र ढुंगा-गिट्टी) मा बजेट खर्च गर्न केन्द्रित भए।
३. गाउँमै रोजगारी सिर्जना गर्न नेपाल सरकारले तत्काल गर्नुपर्ने कामहरू (विशेष सुझाव)
गाउँलाई पुनर्जीवित गर्न र रित्तिनबाट बचाउन सरकारले अब परम्परागत ढर्रा छोडेर निम्न कदमहरू चाल-चाल्नुपर्ने देखिन्छ:
"जबसम्म गाउँमा श्रमको उचित मूल्य र सम्मान पाइँदैन, तबसम्म युवाहरूलाई रोक्न सकिँदैन।"
आधुनिक र व्यावसायिक कृषिको अनुदान: कृषिमा दिइने अनुदान बिचौलियाको हातमा होइन, वास्तविक किसानको हातमा पुग्ने व्यवस्था मिलाउने। कृषि बिमा र सहुलियतपूर्ण ऋणको सहज पहुँच स्थापित गर्ने।
गाउँ केन्द्रित उद्योग र लघु उद्यम: स्थानीय स्तरमा पाइने कच्चा पदार्थ (जस्तै: जडीबुटी, काठ, फलफूल, ऊन) मा आधारित लघु तथा घरेलु उद्योगहरू गाउँमै स्थापना गरी युवाहरूलाई स्वरोजगार बनाउने।
पूर्वाधार र प्रविधिको विकास: गाउँमै गुणस्तरीय शिक्षा, डिजिटल हेल्थकेयर (टेलिमेडिसिन) र भरपर्दो इन्टरनेट सेवा विस्तार गर्ने, जसले गर्दा फ्रिलान्सर वा प्रविधिमैत्री युवाहरू सहर नगई गाउँबाटै काम गर्न सकून्।
उत्पादनमा आधारित बजार ग्यारेन्टी: किसानले उत्पादन गरेको वस्तु खेर जान नदिन स्थानीय सरकारले नै खरिद गर्ने प्रणाली (Minimum Support Price) लागू गर्ने।
निष्कर्ष
गाउँ भनेको देशको मुटु हो। मुटु नै सुक्दै गएपछि शरीर कसरी स्वस्थ रहन सक्छ? नयाँ सरकार वा जुनसुकै राजनीतिक व्यवस्था आए पनि जबसम्म गाउँ केन्द्रित ठोस आर्थिक नीति आउँदैन, तबसम्म न आमाको कोख रित्तिन रोकिन्छ, न त गाउँमा लास उठाउने मान्छेको संकट टर्छ। अबको आवश्यकता भाषण होइन, गाउँलाई आत्मनिर्भर बनाउने क्रान्तिकारी आर्थिक एजेन्डा हो।
