सबिन प्रियासन
नेपाल विकासशील राष्ट्र हो। आर्थिक, औद्योगिक, वैज्ञानिक तथा प्रविधिको क्षेत्रमा विश्वका विकसित राष्ट्रहरूसँग प्रतिस्पर्धा गर्न अझै धेरै समय, लगानी र मेहनत आवश्यक छ। अमेरिका, जापान, जर्मनी, बेलायत, फ्रान्स, दक्षिण कोरिया लगायतका विकसित देशहरूले दशकौँदेखि शिक्षा, प्रविधि, उद्योग र अनुसन्धानमा गरेको लगानीका कारण ती राष्ट्रहरू निरन्तर अगाडि बढिरहेका छन्। यस्तो अवस्थामा नेपालले छोटो समयमै ती राष्ट्रहरूलाई समृद्धि र विकासका सूचकहरूमा उछिन्ने अपेक्षा गर्नु यथार्थपरक देखिँदैन। तर एउटा क्षेत्र यस्तो छ जहाँ नेपालले विकसित राष्ट्रहरूसँग प्रतिस्पर्धा मात्र होइन, विजयसमेत हासिल गर्न सक्छ। त्यो क्षेत्र हो—खेलकुद।
खेलकुद आज केवल मनोरञ्जन वा शारीरिक तन्दुरुस्तीको माध्यम मात्र होइन, यो राष्ट्रिय पहिचान, अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिष्ठा, आर्थिक समृद्धि र कूटनीतिक सम्बन्ध विस्तारको शक्तिशाली माध्यम बनेको छ। विश्वका धेरै देशहरू खेलकै कारण विश्वभर परिचित भएका छन्। कतिपय राष्ट्रहरू खेल उपलब्धिकै कारण पर्यटन, लगानी र अन्तर्राष्ट्रिय सम्मान आकर्षित गर्न सफल भएका छन्।
नेपालका लागि खेल क्षेत्रको सम्भावना अत्यन्त विशाल छ। सीमित स्रोत र पूर्वाधारका बाबजुद नेपाली खेलाडीहरूले अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगितामा उल्लेखनीय प्रदर्शन गरिरहेका छन्। विशेषगरी क्रिकेटमा नेपालले पछिल्ला वर्षहरूमा विश्वको ध्यान आकर्षित गरेको छ। केही समयअघि नेपालले विश्व क्रिकेटको शक्तिशाली राष्ट्र मानिने United States लाई हराएर आफ्नो क्षमता प्रमाणित गरेको थियो। यसले नेपाली खेलाडीहरूको प्रतिभा, आत्मविश्वास र सम्भावनालाई उजागर गरेको छ। उचित योजना, लगानी र व्यवस्थापन भएमा नेपालले क्रिकेट मात्र होइन, फुटबल, भलिबल, कबड्डी, तेक्वान्दो, कराते, एथलेटिक्स तथा अन्य खेलहरूमा पनि उल्लेखनीय सफलता हासिल गर्न सक्छ।
खेल क्षेत्रको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष आर्थिक सम्भावना हो। आज विश्वमा खेल उद्योग अरबौँ डलरको व्यवसाय बनेको छ। खेल प्रतियोगिता, प्रसारण अधिकार, विज्ञापन, प्रायोजन, खेल पर्यटन र खेल सामग्री उत्पादनबाट ठूलो आर्थिक गतिविधि सिर्जना भइरहेको छ। नेपालले पनि खेललाई व्यवस्थित उद्योगको रूपमा विकास गर्न सके हजारौँ युवालाई रोजगारी प्रदान गर्न सकिन्छ। खेलकुदसँग सम्बन्धित प्रशिक्षक, व्यवस्थापक, रेफ्री, खेल पत्रकार, फिजियोथेरापिस्ट, खेल विज्ञान विशेषज्ञ लगायतका क्षेत्रमा अवसरहरू सिर्जना हुन सक्छन्।
खेल पर्यटनको सम्भावना पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। नेपालको प्राकृतिक भूगोल साहसिक खेलका लागि उपयुक्त छ। हिमाल, पहाड, नदी तथा विविध भू–परिवेशका कारण नेपाल साहसिक खेलहरूको अन्तर्राष्ट्रिय केन्द्र बन्न सक्छ। म्याराथन, पर्वतीय दौड, प्याराग्लाइडिङ, राफ्टिङ, साइक्लिङ तथा अन्य साहसिक खेल प्रतियोगिताहरूले विदेशी पर्यटक आकर्षित गर्न सक्छन्। यसबाट स्थानीय अर्थतन्त्रलाई समेत प्रत्यक्ष लाभ पुग्नेछ।
यद्यपि सम्भावना मात्र पर्याप्त हुँदैन। सम्भावनालाई उपलब्धिमा रूपान्तरण गर्न राज्यको स्पष्ट दृष्टिकोण र दीर्घकालीन योजना आवश्यक हुन्छ। नेपालमा खेल क्षेत्रको सबैभन्दा ठूलो समस्या भनेको पूर्वाधारको अभाव हो। धेरै जिल्लामा अन्तर्राष्ट्रियस्तरका खेल मैदान, प्रशिक्षण केन्द्र तथा खेल सामग्रीको पर्याप्त व्यवस्था छैन। प्रतिभावान खेलाडीहरू उचित प्रशिक्षण र अवसरको अभावमा पछि पर्न बाध्य छन्।
त्यसैले सरकारले राष्ट्रिय खेल विकासको दीर्घकालीन गुरुयोजना निर्माण गर्नुपर्छ। प्रत्येक स्थानीय तहमा खेल मैदान, प्रशिक्षण केन्द्र तथा आवश्यक खेल पूर्वाधार निर्माणलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। विद्यालय तहबाटै खेल प्रतिभा पहिचान र विकास गर्ने प्रणाली लागू गर्न आवश्यक छ। जसरी शिक्षा अनिवार्य छ, त्यसरी नै खेललाई पनि विद्यालय जीवनको अभिन्न अंग बनाइनुपर्छ।
खेलाडीहरूको आर्थिक सुरक्षा अर्को महत्त्वपूर्ण विषय हो। नेपालमा धेरै खेलाडीहरू आर्थिक कठिनाइका कारण आफ्नो खेल जीवन लामो समयसम्म निरन्तरता दिन सक्दैनन्। सरकारले खेलाडीका लागि छात्रवृत्ति, बीमा, स्वास्थ्य सेवा तथा रोजगारी सुनिश्चित गर्ने नीति ल्याउनुपर्छ। यसले युवाहरूलाई खेल क्षेत्रमा आकर्षित गर्न मद्दत गर्नेछ।
साथै खेल संघ तथा संस्थाहरूमा सुशासन कायम गर्नुपर्छ। राजनीतिक हस्तक्षेपभन्दा माथि उठेर योग्यता, क्षमता र परिणामका आधारमा खेल प्रशासन सञ्चालन गरिनुपर्छ। पारदर्शी व्यवस्थापन र जवाफदेहिताले मात्र खेल क्षेत्रलाई सही दिशामा अघि बढाउन सक्छ।
नेपालले अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव आदानप्रदानमा पनि जोड दिनुपर्छ। विदेशी प्रशिक्षक, आधुनिक प्रशिक्षण प्रविधि तथा अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगितामा नियमित सहभागिताबाट नेपाली खेलाडीहरूको स्तर अझै माथि उठाउन सकिन्छ। खेल विज्ञान, पोषण, मानसिक तयारी तथा आधुनिक अभ्यास प्रणालीमा लगानी गर्नु आजको आवश्यकता हो।
विश्वमञ्चमा राष्ट्रको पहिचान निर्माण गर्ने सबैभन्दा प्रभावकारी माध्यममध्ये खेल पनि एक हो। जब कुनै देश विश्वकप खेल्छ, ओलम्पिकमा पदक जित्छ वा अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगितामा सफलता हासिल गर्छ, त्यस देशको झण्डा, राष्ट्रिय गान र पहिचान विश्वभर फैलिन्छ। नेपालले पनि यही बाटो समात्न सक्छ। अन्य क्षेत्रमा विकसित राष्ट्रहरूलाई भेटाउन समय लाग्न सक्छ, तर खेल क्षेत्रमा दृढ इच्छाशक्ति, सही योजना र निरन्तर लगानी भएमा नेपालले विश्वलाई चकित पार्ने सफलता हासिल गर्न सक्छ।